İngiliz hükümetinin, 2 Kasım 1917'de yayımladığı ve sömürgeci bir kararla Filistin'de Yahudiler için bir "ulusal yurt" kurulmasına desteğini açıklayarak topraklarında köklü bir halkın ve onun ulusal, tarihi ve siyasi haklarının varlığını görmezden geldiği meşum Balfour Deklarasyonu'nun üzerinden 109 yıl geçti.

Yüz yıldan fazla bir süre geçmesine rağmen, Balfour Deklarasyonu geçmişten gelen basit bir tarihi belge değil; aksine, etkileri işgal, yerleşim, zorla göç ettirme ve toprak kamulaştırma yoluyla hâlâ sürmekte olan siyonist projenin kurucu bir aşaması olarak öne çıkıyor. Bu durum, Filistinlilerin Gazze Şeridi, Batı Şeria ve işgal altındaki Kudüs'te maruz kaldığı artan suç ve ihlallere kadar uzanıyor.

Balfour Deklarasyonu'nun 109'uncu yılı, Gazze Şeridi'ne yönelik soykırım savaşının etkilerinin sürmesi, işgal güçlerinin ve yerleşimcilerinin Batı Şeria'daki saldırılarının tırmanması, zorla göç ettirme, ilhak ve Yahudileştirme risklerinin derinleşmesi koşullarında gerçekleşiyor. Bu durum, İngiltere'nin ve uluslararası toplumun yüz yıldan fazla süredir devam eden Filistin trajedisine ilişkin sorumluluğuna dair soruları yeniden gündeme getiriyor.

Bir halkın kaderini belirleyen sömürgeci bir mesaj

2 Kasım 1917'de, dönemin İngiliz Dışişleri Bakanı Arthur James Balfour, İngiltere'deki siyonist hareketin en önde gelen isimlerinden biri olan Lord Lionel Walter Rothschild'e bir mektup göndererek, hükümetinin Filistin'de Yahudi halkı için bir "ulusal yurt" kurulmasına "sempatiyle" baktığını ve bu amacın gerçekleştirilmesini kolaylaştırmak için çaba göstereceğini açıkladı.

Açıklama, Birinci Dünya Savaşı'nın ortasında, İngiltere'nin bölgedeki nüfuzunu ve stratejik çıkarlarını güçlendirmeye çalıştığı, Osmanlı Devleti'nin dağılmakta olduğu ve Avrupa sömürgeci güçlerinin Arap Doğu'su üzerindeki rekabetinin tırmandığı bir dönemde geldi.

Filistinliler, bu taahhüdün hazırlanmasında veya öncesindeki istişarelerde taraf değildi; oysa toprağın sahipleri onlardı ve açıklama onların vatanlarının geleceğini ve kaderini ele alıyordu. Bu durum, deklerasyonun yayımlandığı andan itibaren, yabancı bir güce bir halkın toprağı üzerinde onun iradesi veya onayı olmadan tasarruf etme hakkı tanıyan açık bir sömürgeci mantığın ifadesi olduğunu gösterdi.

Mektup temel bir çelişki taşıyordu; Filistin'de Yahudiler için bir ulusal yurt kurulmasından söz ediyor, ancak orada yaşayan gayrimüslim toplulukların medeni ve dini haklarına zarar verilmeyeceğine dair yalnızca bir atıfta bulunuyor, Filistinlilerin siyasi ve ulusal haklarını veya kendi kaderini tayin hakkını açıkça tanımıyordu.

Deklarasyondan manda yönetimine ve Nekbe'ye

Balfour Deklarasyonu diplomatik bir mektup sınırlarında kalmadı; 1922'de Milletler Cemiyeti tarafından onaylanan Filistin İngiliz Mandası belgesine dahil edilmesiyle siyasi ve kurumsal uygulama aşamasına geçti. İngiltere, manda gücü olarak, siyonist harekete verdiği taahhüdü uygulamak için koşulları hazırlamaktan sorumlu hale geldi.

Manda yılları boyunca Filistin'e Yahudi göçü genişledi, siyonist projeyle bağlantılı kurumlar büyüdü; buna paralel olarak Filistinlilerin İngiliz işgaline ve politikalarına karşı direnişi tırmandı ve Filistinliler vatanlarının, geleceklerini ve varlıklarını hedef alan bir yerleşim projesine dönüştürülmesini reddetti.

1948'de işgalci israil rejiminin kuruluşunun ilan edilmesiyle, yüz binlerce Filistinlinin şehirlerinden ve köylerinden zorla göç ettirildiği, yüzlerce kasaba ve yerleşim biriminin yıkıldığı, toprak ve mülklerin ele geçirildiği Filistin Nekbe'si (felaketi) yaşandı. Bu, modern tarihin en büyük nüfus yerinden etme eyleminden biriydi.

O dönemin etkileri İngiliz manda yönetiminin sona ermesiyle bitmedi; milyonlarca Filistinli mülteci yurtlarından uzakta kaldı ve geri dönüş meselesi, tarihi ve hukuki bir hak olarak, zamanın geçmesi veya güç dengelerinin değişmesiyle ortadan kaldırılamayacak bir hak olarak Filistin ulusal bilincinde varlığını sürdürdü.

Yüzyıllık etkiler... Nekbe sona ermedi

109 yıl sonra Filistinliler, Balfour Deklarasyonu'nun temelini attığı sonuçların tarihin basit bir bölümüne dönüşmediğini, aksine toprak üzerinde kontrol, yerleşimin genişletilmesi, nüfusun zorla göç ettirilmesi ve gerçeklerin zorla dayatılmasına dayanan işgal politikaları aracılığıyla farklı biçimlerde yenilendiğini görüyor.

Gazze Şeridi'nde soykırım savaşı ve arkasında bıraktığı ölüm, yıkım ve geniş çaplı yerinden edilme, Filistin halkının yaşadığı trajedinin boyutunu yeniden hatırlattı. Batı Şeria'da ise baskınlar, alıkoymalar, ev yıkımları, toprak kamulaştırmaları ve yerleşimci saldırıları, ayrıca daha fazla Filistin toprağı üzerinde kontrol dayatmayı amaçlayan planlar sürüyor.

İşgal altındaki Kudüs'te ise Filistin varlığını ve ulusal ve dini kimliğini hedef alan bir bağlamda Yahudileştirme ve demografik ve coğrafi gerçekliği değiştirme girişimleri sürüyor.

Böylece Balfour Deklarasyonu'nun yıl dönümleri, artık yalnızca İngiliz mektubunu hatırlamakla sınırlı değil; toprak sahiplerinin iradesinin görmezden gelinmesiyle büyük aşamalarından biri başlayan ve bölümleri hâlâ onları kökünden sökme ve haklarından yoksun bırakma girişimlerinde tezahür eden sürekli bir tarihi ve siyasi süreçle bağlantılı hale geldi.

Filistin tutumları: Haklar zamanaşımına uğramaz

Yıl dönümü münasebetiyle yaptığı açıklamalarda İslami direniş hareketi HAMAS, Filistin halkının toprağına, haklarına ve kutsal değerlerine bağlılığını, kurtuluş ve geri dönüşe kadar mücadelesini sürdüreceğini vurguladı; işgalin suçlarının ve planlarının Filistin ulusal kimliğini silmeyi veya tarihi sabit haklardan eksiltmeyi başaramayacağını belirtti.

Hareket, Balfour Deklarasyonu'nun yıldönümünün, işgalin Gazze Şeridi, Batı Şeria ve işgal altındaki Kudüs'te saldırılarını ve suçlarını tırmandırdığı bir dönemde geldiğini belirterek, Filistinlilerin maruz kaldığı öldürme, kuşatma, aç bırakma ve zorla göç ettirmenin, o açıklamanın yayımlandığı günden bu yana Filistin halkının haklarını görmezden gelen sömürgeci zihniyetin bir uzantısı olduğunu değerlendirdi.

HAMAS, Filistinli mültecilerin zorla göç ettirildikleri evlerine dönme hakkının meşru ve hukuki, sabit bir hak olduğunu, bundan geri adım atılmayacağını, taviz verilmeyeceğini ve pazarlık konusu yapılmayacağını yeniden vurgulayarak, işgal planlarına karşı birleşik bir mücadele stratejisi temelinde ulusal birliğin güçlendirilmesi çağrısında bulundu.

Filistin Kurtuluş Örgütü Mülteciler İşleri Dairesi ise Filistin halkının toprağına ve ulusal ve tarihi haklarına bağlılığını, göç ettirme, kökünden sökme, iskân ve Yahudileştirme projelerini kesin olarak reddettiğini vurgulayarak, İngiliz hükümetinden tarihi sorumluluklarını üstlenmesini ve Balfour Deklarasyonu için resmi özür dilemesini talep etti.

Daire, güç kullanarak gerçekleri dayatma ve Filistin varlığını silme girişimlerinin halkın kimliğini veya toprağındaki hakkını koparamayacağını vurgulayarak, uluslararası toplumu Filistinlilere acil uluslararası koruma sağlamaya, göç ettirme, yerleşim, ilhak ve Yahudileştirme suçlarını durdurmaya çağırdı.

Ayrıca Filistinli Mültecilere Yardım ve Bayındırlık Ajansı'nın (UNRWA) korunmasının, görev süresinin devamının ve yeterli finansman sağlanmasının önemini vurgulayan Daire; ajansın rolünü zayıflatma veya mülteci meselesini tasfiye etme girişimlerini reddetti ve ajansın göç ettirme meselesinin ve uluslararası toplumun Filistinli mültecilere karşı sorumluluğunun uluslararası bir tanığı olduğunu belirtti.

Aynı bağlamda Filistin Halk Partisi, Balfour Deklarasyonu'nun gelip geçici bir siyasi açıklama değil, bir halkın kendi kaderini kendi topraklarında tayin etme hakkını ihlal eden ve çağdaş tarihin en uzun insani ve siyasi trajedilerinden birinin üretilmesine katkıda bulunan sömürgeci bir politikanın ifadesi olduğunu vurguladı.

Parti, İngiltere'nin Filistin devletini tanımasının siyasi önemine rağmen, tek başına Filistin halkına karşı işlenen tarihi hatanın düzeltilmesi anlamına gelmediğini ve İngiltere'yi halkın maruz kaldığı Nekbe, yerinden edilme ve işgale ilişkin sorumluluklarından muaf tutmadığını belirtti.

Parti, tanımanın işgali ve yerleşimi sona erdirmeye, saldırıları durdurmaya, Filistinlilere karşı işlenen suçlardan sorumluları hesaba çekmeye ve mültecilerin geri dönüş hakkını güvence altına almaya katkıda bulunacak pratik adımlara dönüştürülmesini talep ederek, zamanın geçmesinin işgale meşruiyet kazandırmayacağını ve ulusal hakları düşürmeyeceğini vurguladı.

Uluslararası Filistin Halkını Destekleme Hakları Heyeti (HASHD) ise Balfour Deklarasyonu'nun Filistinlilerin maruz kaldığı tarihi ve sömürgeci adaletsizliğin kurucu aşamalarından biri olduğunu, 1948 Nekbe'sine ve beraberindeki göç ettirme, toprak ve mülk kamulaştırması, ulusal ve tarihi haklardan yoksun bırakmaya zemin hazırladığını belirtti.

Heyet, İngiltere'den tarihi, hukuki ve ahlaki sorumluluğunu üstlenmesini, Filistin halkından resmi özür dilemesini, zararın giderilmesini ve deklerasyondan kaynaklanan adaletsizlikler için adil tazminat sağlanmasını talep etti; uluslararası toplumu da Filistinlileri koruma, işgali sona erdirme ve onları kendi kaderini tayin ve bağımsızlık hakkından yararlandırma sorumluluklarını üstlenmeye çağırdı.

İngiltere'nin sorumluluğu... Tanıma yeterli değil

Balfour Deklarasyonu'nun 109. Yıl dönümü, İngiltere'nin o açıklamanın doğurduğu sonuçlara ilişkin sorumluluğunu yeniden gündeme getiriyor; özellikle İngiltere'nin yalnızca siyasi bir açıklama yapan taraf olmadığı, manda döneminde Filistin'i yöneten sömürgeci güç olduğu ve politikalarının siyonist projenin siyasi ve kurumsal ortamının genişlemesine katkıda bulunduğu göz önüne alındığında…

Buradan hareketle Filistinlilerin İngiltere'den özür talebi, sembolik bir jest veya protokolsel bir tutumla ilgili değil; bütün bir halkın maruz kaldığı tarihi adaletsizliğin tanınmasına ve onun haklarının teslim edilmesi için pratik adımlar atılmasına, bunların başında kendi kaderini tayin ve bağımsızlık hakkının desteklenmesi, işgal politikalarının durdurulması ve mültecilerin haklarının güvence altına alınmasına bağlıdır.

Ayrıca Filistin devletinin tanınması, taşıdığı siyasi anlam ne olursa olsun, tek başına Nekbe'nin etkilerini çözmez ve trajedinin ortaya çıkmasına katkıda bulunan devletlerin sorumluluğunu sona erdirmez; bu tanıma, Filistin haklarını koruyan ve işgalin sona erdirilmesini destekleyen pratik tutumlarla birleştirilmediği sürece…

Yüz yıldan fazla bir süre sonra en çarpıcı çelişki, Balfour Deklarasyonu yayımlandığında iradesi görmezden gelinen halkın, Nekbe, işgal, savaşlar ve zorla göç ettirmeye rağmen hâlâ toprağına, kimliğine ve haklarına bağlı kalmasıdır.

Hükümetler, ittifaklar ve siyasi belgeler değişebilir; ancak bu, işgale meşruiyet kazandırmaz, kökünden sökmeyi hakka dönüştürmez ve mültecilerin evlerine dönme hakkını düşürmez.

Meşum belgenin yıl dönümü, taşıdığı tarihi ve siyasi anlamlarla birlikte, Filistin meselesinin hiçbir zaman yalnızca sınırlar üzerine bir anlaşmazlık veya gelip geçici bir siyasi ihtilaf olmadığını, sömürgeci bir proje nedeniyle vatanından koparılan ve hâlâ ulusal ve tarihi haklarını geri kazanmak için mücadele eden bir halkın meselesi olduğunu kaydediyor.

1917'de yayımlanan İngiliz mektubu ile 2026'da işgal ve zorla göç ettirmeyle ağırlaşan Filistin gerçekliği arasında, merkezi gerçek şu olmaya devam ediyor: Balfour Deklarasyonu Filistin halkının varlığını sona erdiremedi ve 109 yılın geçmesi onun toprağındaki, geri dönüşündeki veya kendi kaderini tayinindeki hakkını düşürmedi. (İLKHA)