Daha önce keyif alınan etkinliklerden eskisi kadar tat alamama durumunun anhedoni olarak adlandırıldığını belirten uzmanlar, depresyon başta olmak üzere farklı psikiyatrik rahatsızlıklarda görülebildiğini söylüyor.

Psikiyatri Uzmanı Doç. Dr. Erman Şentürk, anhedoninin hangi nedenlerle ortaya çıktığı, günlük yaşamı nasıl etkilediği, nasıl teşhis ve tedavi edildiği hakkında açıklamalarda bulundu.

Anhedoni, depresyon dışında farklı psikiyatrik rahatsızlıklarda da görülebiliyor!

Anhedonin, kişinin daha önce keyif aldığı, kendisini mutlu eden veya heyecanlandıran etkinliklerden artık eskisi kadar zevk alamaması durumu olduğunu ifade eden Doç. Dr. Erman Şentürk, “Günlük yaşamda oldukça farklı şekillerde karşımıza çıkabilir. Kişi eskiden severek yaptığı bir hobiden, arkadaşlarıyla vakit geçirmekten, sevdiği bir yemeği yemekten veya ailesiyle birlikte olmaktan artık aynı mutluluğu hissetmeyebilir.” dedi.

Bazen de henüz gerçekleşmemiş, normalde heyecanla bekleyeceği bir olay için hiçbir istek ya da beklenti duymayabileceğini dile getiren Doç. Dr. Şentürk, “Anhedoni sıklıkla depresyonla ilişkilidir ve depresyonun iki temel belirtisinden biridir. Ancak yalnızca depresyonda görülmez. Bipolar bozukluk, şizofreni ve madde kullanım bozuklukları başta olmak üzere farklı psikiyatrik rahatsızlıklarda da ortaya çıkabilir. Burada önemli olan nokta, anhedoninin tek başına bir psikiyatrik bozukluk ya da hastalık değil, farklı nedenlerle ortaya çıkabilen bir belirti olmasıdır.” şeklinde konuştu.

Anhedonide kişi, sevdiği etkinliklerden bile keyif alamıyor!

Anhedoninin en dikkat çekici özelliğinin, kişinin yaşamındaki olumlu deneyimlere karşı verdiği duygusal tepkilerin azalması olduğunu vurgulayan Doç. Dr. Şentürk, “Danışanların ‘eskiden beni mutlu eden hiçbir şey artık mutlu etmiyor’, ‘her şeyi yapıyorum ama hiçbirinden keyif almıyorum’ veya ‘hayatımda güzel şeyler oluyor ama hiçbir şey hissedemiyorum’ gibi yakınmaları olabiliyor.” dedi.

Bazı kişilerde daha çok isteksizliğin ön planda olduğuna işaret eden Doç. Dr. Şentürk, şunları söyledi:

“Daha önce severek katıldığı etkinlikler veya hobilerine vakit ayırmazlar. Bazıları ise etkinliklere katılmaya devam etse bile bunlardan beklediği duygusal tatmini elde edemez. Anhedoninin iki farklı boyutundan söz edebiliriz. Birincisi, kişinin keyif alacağı bir etkinliği önceden düşünürken duyduğu heyecanın ve isteğin azalmasıdır. İkincisi ise etkinliğin kendisi sırasında hissedilen hazzın azalmasıdır.”

Uzun süreli stres ve yoğun tempo, keyif alma duygusunu azaltabiliyor!

Anhedoninin ortaya çıkmasında yalnızca psikiyatrik hastalıkların değil, kişinin içinde bulunduğu yaşam koşullarının da rol oynayabildiğine değinen Doç. Dr. Şentürk, “Özellikle uzun süre devam eden stres, yoğun çalışma temposu, uyku düzensizlikleri, sosyal izolasyon ve tükenmişlik, kişinin günlük yaşamdan aldığı doyumu azaltabilir.” dedi.

Beynimizde motivasyon, haz ve ödül beklentisiyle ilişkili bir sistem bulunduğunu hatırlatan Doç. Dr. Şentürk, “Dopamin başta olmak üzere çeşitli nörotransmitterlerin görev aldığı bu sistem, bizi keyif aldığımız deneyimlere yönlendirmede önemli rol oynar. Yaşam koşulları, bu sistemin işleyişini olumsuz etkileyebilir. Bazen kişinin hayatı o kadar yoğun ve tekdüze hâle gelir ki kendisine iyi gelen deneyimlere zaman ayıramaz. Bir süre sonra yalnızca bu etkinlikleri yapmayı bırakmakla kalmaz, onlara yönelik isteğini de kaybedebilir.” açıklamasını yaptı.

Öte yandan her isteksizliği veya keyif alamama durumunu psikolojik nedenlere bağlamamak gerektiğinin altını çizen Doç. Dr. Şentürk, tiroid hastalıkları, bazı kronik hastalıklar, uyku bozuklukları ve kullanılan bazı ilaçların da benzer yakınmalara yol açabileceği bilgisini verdi.

Anhedoni değerlendirmesinde istek duymak ile keyif almak birbirinden ayrılıyor!

Anhedoni değerlendirmesinde en önemli basamağın, ayrıntılı bir psikiyatrik görüşme olduğunu aktaran Doç. Dr. Erman Şentürk, “Öncelikle kişinin geçmişte nelerden keyif aldığını, bu etkinliklere karşı ilgisinin ne zaman azalmaya başladığını, belirtilerin ne kadar süredir devam ettiğini ve günlük yaşamını ne ölçüde etkilediğini sorgularız.” dedi.

Özellikle kişinin bir etkinliği gerçekleştirmek için istek duyup duymadığı ile etkinlik sırasında gerçekten keyif alıp almadığını birbirinden ayırmaya çalıştıklarını kaydeden Doç. Dr. Şentürk, sözlerini şöyle sürdürdü:

“Çünkü bazı hastalarımız bir aktiviteye başlamakta zorlanırken, başladıktan sonra bundan keyif alabilir. Bazıları ise aktiviteyi gerçekleştirse bile herhangi bir tatmin hissetmez. Bu ayrım, tedavi yaklaşımını belirlerken de bize yol gösterir.

Anhedoniye eşlik eden çökkünlük, enerji kaybı, uyku ve iştah değişiklikleri, dikkat ve konsantrasyon güçlükleri, umutsuzluk gibi diğer belirtileri de değerlendiririz. Klinik değerlendirmede asıl amacımız, bu belirtinin hangi koşullarda ortaya çıktığını ve altta yatan bir psikiyatrik ya da fiziksel hastalık bulunup bulunmadığını belirlemektir.”

Başarının anahtarı, altta yatan nedeni doğru belirlemek!

Anhedoninin tedavi edilebilir bir belirti olduğuna dikkat çeken Doç. Dr. Şentürk, “Ancak tedavinin başarısı büyük ölçüde altta yatan nedenin doğru belirlenmesine bağlıdır.” dedi.

Depresyona bağlı gelişen anhedoni ile uzun süreli stres ve tükenmişlikle ilişkili keyif kaybında aynı yaklaşımın uygulanmadığını ifade eden Doç. Dr. Şentürk, “Depresyonun eşlik ettiği durumlarda antidepresan tedavilerden ve psikoterapiden yararlanıyoruz. Bazı hastalarda depresyonun diğer belirtileri düzelmesine rağmen keyif alma güçlüğü devam edebiliyor. Bu nedenle tedavi sürecinde yalnızca üzüntü, kaygı veya uyku belirtilerinin düzelmesini değil, kişinin yaşamdan yeniden doyum almaya başlayıp başlamadığını da takip etmek gerekiyor.” diye konuştu.

Anhedoni tedavisinde küçük ve sürdürülebilir adımlar önemli rol oynuyor!

Psikoterapinin, özellikle de bilişsel davranışçı terapi kapsamında uygulanan davranışsal aktivasyon yöntemlerinin, anhedoni tedavisinde önemli bir yere sahip olduğunu söyleyen Doç. Dr. Şentürk, “Buradaki temel yaklaşım, kişinin keyif alma isteğinin kendiliğinden geri gelmesini beklemek yerine, günlük yaşamına küçük, anlamlı ve sürdürülebilir etkinlikleri yeniden kazandırmaktır. Çünkü bazen motivasyon bir davranışın öncesinde değil, o davranışı gerçekleştirdikten sonra ortaya çıkar.” dedi.

Düzenli fiziksel aktivite, yeterli uyku, sosyal ilişkilerin güçlendirilmesi ve stresin azaltılmasının da tedavi sürecini destekleyebileceğini belirten Doç. Dr. Şentürk, “Daha dirençli depresyon olgularında ise uygun hastalarda transkraniyal manyetik stimülasyon (TMS) gibi farklı tedavi seçeneklerini değerlendirebiliyoruz. Anhedoni yaşayan bir kişiye yalnızca ‘dışarı çık, sosyalleş, kendine bir hobi bul’ demek çoğu zaman yeterli değildir. Çünkü kişinin yaşadığı temel güçlük zaten bu etkinliklere yönelik istek ve haz duygusunun azalmasıdır.” ifadelerini kullandı.

Uzun süreli anhedoni, intihar düşüncesi riskini artırabilir!

Anhedoninin uzun süre devam ettiğinde kişinin yaşam kalitesini belirgin biçimde azaltabileceğine işaret eden Doç. Dr. Şentürk, “Başlangıçta yalnızca birkaç etkinliğe karşı isteksizlik şeklinde ortaya çıkan belirtiler, zamanla sosyal ilişkileri, aile yaşamını ve işlevselliği etkileyebilir. Daha az etkinliğe katılmak daha az doyum yaşamaya, daha az doyum yaşamak da kişinin giderek daha fazla içine kapanmasına neden olabilir.” dedi.

Uzun süreli anhedoninin özellikle depresyonla birlikte olduğunda, hastalığın daha ağır seyretmesi, tedaviye yanıtın zorlaşması ve belirtilerin tekrarlamasıyla ilişkili olabileceğini dile getiren Doç. Dr. Şentürk, “Ayrıca bazı hastalarda umutsuzluk ve intihar düşünceleri açısından da önemli bir risk göstergesidir. Bu nedenle özellikle belirgin umutsuzluğun eşlik ettiği durumlarda mutlaka ayrıntılı değerlendirme yapılmalı. Fiziksel sağlık açısından ise kişinin hareket etme isteğinin azalması, uyku ve beslenme alışkanlıklarının bozulması, öz bakımının aksaması ve sosyal destekten uzaklaşması gibi dolaylı etkiler söz konusu olabilir.” şeklinde konuştu.

Anhedoni bir karakter özelliği, irade zayıflığı veya kişinin mutlu olmayı tercih etmemesi değil!

İnsanların anhedoniyi genellikle ‘moral bozukluğu’ veya ‘tembellik’ ile karıştırdıklarını ifade eden Doç. Dr. Erman Şentürk, “Moral bozukluğu ile anhedoni aynı şey değildir. Moralimiz bozuk olduğunda sevdiğimiz bir arkadaşımızla görüşmek, güzel bir haber almak veya hoşlandığımız bir etkinliği yapmak çoğu zaman kendimizi daha iyi hissetmemizi sağlar. Anhedonide ise bu olumlu deneyimlerin yarattığı keyif ve tatmin duygusu belirgin şekilde azalmıştır.” dedi.

Tembellikle karıştırılmasının ise kişiler üzerinde ayrıca olumsuz bir etki yaratabileceğine vurgu yapan Doç. Dr. Şentürk, sözlerini şöyle tamamladı:

“Dışarıdan bakıldığında kişi hiçbir şey yapmak istemiyor, sorumluluklarından uzaklaşıyor veya sürekli evde kalmayı tercih ediyor gibi görünebilir. Oysa bu davranışların arkasında motivasyon ve ödül süreçleriyle ilişkili gerçek bir güçlük bulunabilir.

‘Biraz çaba göster’, ‘kendini zorla’, ‘her şeyin var, neden mutlu olmuyorsun’ gibi ifadelerle anhedonisi olan bir bireye yaklaşmak, bu bireylerin anlaşılmadıklarını hissetmelerine ve suçluluk duymalarına neden olabilir. Anhedoni bir karakter özelliği, irade zayıflığı veya kişinin mutlu olmayı tercih etmemesi değildir. Değerlendirilmesi gereken, çoğu zaman tedaviyle düzelebilen bir ruhsal belirtidir.” (İLKHA)