اعلام شفاف دارایی‌های سیاستمداران و پیشگیری از شبهات در مناقصات عمومی، بار دیگر تصویب یک «قانون جامع اخلاق سیاسی» را در دستور کار قرار داده است... پرسش‌هایی از این دست که «مصونیت‌های قضایی خارج از مصونیت تریبون (پارلمانی)، چگونه بر روند فساد سیاسی و پاسخگویی حقوقی تأثیر می‌گذارند؟ آیا مصونیت‌ها مانعی در برابر پاکسازی سیاسی هستند؟» مجدداً مورد بحث و بررسی قرار گرفته‌اند.

گفته می‌شود که پاکسازی اخلاقی در سیاست تنها با استقرار کامل اصول شفافیت، پاسخگویی و شایسته‌سالاری امکان‌پذیر است. با این حال، موانع ساختاری، قانونی و اجتماعی متعددی در مسیر تحقق این اهداف وجود دارد. اما این موانع چگونه برطرف خواهند شد؟

دولت باغچلی، رهبر حزب حرکت ملی (MHP)، در نشست فراکسیون پارلمانی این حزب در تاریخ ۳ نوامبر ۲۰۲۶، با تأکید بر اینکه پاکسازی و تبرئه در سیاست یک ضرورت غیرقابل تعویق است، این موضوع را بار دیگر مطرح کرد.

دلیل اصلی اینکه یک «قانون جامع اخلاق سیاسی» سال‌هاست اجرایی نشده، این است که سبک فعلی سیاست‌ورزی و مدل‌های تأمین مالی آن بر یک وضعیت موجود (استاتیکو) ریشه‌دار استوار است. به‌ویژه استفاده از منابع عمومی به عنوان مکانیزم توزیع رانت، شدت انتقادات را افزایش می‌دهد.

سپر محافظتی که فساد را تغذیه می‌کند!

مصونیت تریبون، یک تضمین قانون اساسی لازم را برای نمایندگان فراهم می‌کند تا بتوانند دیدگاه‌های خود را در فعالیت‌های پارلمانی به صورت آزادانه بیان کنند. با این حال، سپرهای محافظتی قضایی خارج از مصونیت تریبون، مانعی جدی در برابر پاسخگویی حقوقی ایجاد می‌کنند.

گنجانده شدن جرایم عادی، اتهامات فساد مالی یا تخلفات در شمول این مصونیت، می‌تواند سیاست را به عرصه‌ای برای فرار از نظارت حقوقی تبدیل کند.

برای اینکه پاکسازی در سیاست پایدار باشد، مصونیت پارلمانی باید صرفاً به فعالیت‌های تریبون محدود شود. در غیر این صورت، مکانیزم عدالت ناکارآمد شده و حس «مصونیت از مجازات» را در جامعه تقویت می‌کند.

پایان دادن به خویشاوندسالاری (پارتی‌بازی) و استقرار سیستم شایسته‌سالاری،در مرکز و اولویت‌دارترین مرحله از فرآیند پاکسازی سیاست قرار دارد. توزیع عادلانه منابع عمومی تنها با واگذاری امور به کاردان (اهل کار) میسر است؛ در غیر این صورت، بر نهاد سیاست سایه افکنده خواهد شد.

موضع هدا پار (HÜDA PAR) درباره اخلاق سیاسی چیست؟

برنامه حزبی هدا پار نیز مانند بسیاری از مسائل چالش‌برانگیز دیگر، دیدگاه‌های قابل توجهی را در خصوص این موضوع ارائه می‌دهد.

هدا پار عامل تعویق اصلاحات در زمینه اخلاق سیاسی را به این مسئله مشروط می‌کند که ساختارهای شاکی از سیستم در گذشته، پس از رسیدن به قدرت، خود را با سیستم وفق داده و به بخشی از آن تبدیل می‌شوند.

در برنامه حزبی هدا پار تأکید شده است که باید سیستمی مبتنی بر عدالت در استخدام نیروها در نهادهای دولتی مستقر شود، از پارتی‌بازی جلوگیری به عمل آید و معیار قطعی، صرفاً اهلیت و شایستگی باشد. خاطرنشان شده است در سیستمی که شایسته‌سالاری در آن وجود ندارد، صحبت از پاکسازی اخلاقی نیز غیرممکن خواهد بود.

تأثیر قطب‌بندی سیاسی بر رأی‌دهندگان چگونه است؟

از سوی دیگر، منافع اقتصادی، دغدغه‌های اشتغال یا قطب‌بندی‌های سیاسی باعث می‌شود که رأی‌دهندگان اشتباهات درون «جناح و محله خود» را نادیده بگیرند. هنگامی که دسته‌بندی‌های اجتماعی تشدید می‌شود، رأی‌دهندگان به جای انتقاد از فساد مالی یا رفتارهای غیر‌اخلاقی، با رویکردی تدافعی و بر اساس این ذهنیت که «طرف مقابل برنده نشود»، عمل می‌کنند.

حزب هدا پار (HÜDA PAR) با جلب توجه به این موضوع در بیانیه انتخاباتی خود، تأکید می‌کند که قطب‌بندی جامعه به خاطر منافع سیاسی، نهادینه شدن آگاهی از پاکسازی اخلاقی را دشوار می‌سازد. بدین ترتیب، تا زمانی که مخالفت‌های اجتماعی و مکانیزم‌های نظارتی به شکلی اصولی عمل نکنند، از ساخت و پایه‌گذاری یک پاکسازی اخلاقی پایدار در سیاست از سطوح پایین جامعه (قاعده) به سمت بالا (رأس)، جلوگیری می‌شود.

«سیاست صادقانه، عدالت واقعی»

هدا پار که مفهوم اخلاق سیاسی را اساساً با اصول «سیاست صادقانه، عدالت واقعی» و «اول انسان، اولویت با عدالت» تعریف می‌کند، سیاست را در یک چارچوب اسلامی و اخلاقی قرار می‌دهد.

زکریا یاپیجی‌اوغلو، رهبر این حزب، هدف غایی سیاست را «نه کسب صندلی و مقام، بلکه حفظ کرامت انسان و تعالی او؛ و نیز محافظت از جان، مال، دین، عقل و نسل او» تعریف می‌کند.

«برای برپایی عدالت، باید بتوان منافع شخصی و حزبی را فدا کرد»

یاپیجی‌اوغلو با بیان اینکه بر اساس اخلاق سیاسی خود معتقدند بزرگ‌ترین پاداش، تکیه زدن بر مناصب عالی نیست، بلکه انجام وظیفه محوله به بهترین نحو ممکن است، فدا کردن منافع شخصی و حزبی در صورت لزوم برای برپایی عدالت را به عنوان یکی از الزامات اخلاق سیاسی تعریف می‌کند.

تأکید دولت باغچلی، از چهره‌های برجسته ائتلاف جمهور که اخیراً با مواضع جنجالی خود در صدر اخبار قرار گرفته است، در آخرین نشست فراکسیون حزبی خود مبنی بر اینکه پاکسازی و تبرئه در سیاست یک ضرورت غیرقابل تعویق است، بحث‌های چندساله در این خصوص را بار دیگر به جریان انداخته است. (ILKHA)