امروز، ۸۱ سال از فاجعه هیروشیما می‌گذرد. جهان هر ساله وحشت سلاح‌های هسته‌ای را یادآوری کرده و پیام «دیگر هرگز» سر می‌دهد. با این حال، همین جهان امروز با این پرسش روبروست که آیا در برابر ویرانی عظیم انسانی سال‌های اخیر در غزه نیز قاطعیت مشابهی از خود نشان داده است یا خیر.

شعار «دیگر هرگز» که از میان خاکسترهای هیروشیما سر برمی‌آورد، اینک پس از ۸۱ سال، زیر آوار غزه دوباره زیر سؤال رفته است.

صبح ۶ اوت ۱۹۴۵، شهر هیروشیمای ژاپن با نخستین حمله هسته‌ای تاریخ بشریت مواجه شد.

بمب اتمی موسوم به «پسر کوچک» که از سوی ایالات متحده فرو ریخته شد، ظرف چند ثانیه یک شهر را از روی نقشه محو کرد.

حدود ۱۴۰ هزار نفر جان خود را از دست دادند و ده‌ها هزار تن دیگر نیز سال‌ها با بیماری‌های ناشی از پرتوهای هسته‌ای دست‌وپنجه نرم کرده و جان باختند.

تنها سه روز از این فاجعه گذشته بود که در ۹ اوت، این بار ناکازاکی هدف قرار گرفت.

دومین بمب اتمی با نام «مرد چاق» موجب مرگ حدود ۷۰ تا ۸۰ هزار انسان شد. بدین ترتیب، بشریت در طول یک هفته شاهد دو مورد از بزرگ‌ترین ویرانی‌های دسته‌جمعی غیرنظامیان در تاریخ بود.

امروز، ۸۱ سال از فاجعه هیروشیما می‌گذرد. جهان هر ساله وحشت سلاح‌های هسته‌ای را یادآوری کرده و پیام «دیگر هرگز» سر می‌دهد. با این حال، همین جهان امروز با این پرسش روبروست که آیا در برابر ویرانی عظیم انسانی سال‌های اخیر در غزه نیز قاطعیت مشابهی از خود نشان داده است یا خیر.

جنجالی‌ترین تصمیم نظامی تاریخ

دولت آمریکا فرو ریختن بمب اتمی بر هیروشیما و ناکازاکی را با این توجیه دفاع کرد که این اقدام باعث پایان یافتن سریع‌تر جنگ و جلوگیرى از تلفات بیشتر شده است.

اما در میان مورخان، حقوق‌دانان و کارشناسان روابط بین‌الملل، این دلایل سال‌هاست که مورد مناقشه قرار دارد.

به باور بسیاری از پژوهشگران، ژاپن در آن زمان خود در آستانه تسلیم قرار داشت و استفاده از بمب‌های اتمی بیش از آنکه یک ضرورت نظامی باشد، یک نمایش قدرت سیاسی بود.

به‌ویژه ارزیابی‌ها مبنی بر اینکه هدف از این اقدام، فرستادن پیام بازدارندگی به اتحاد جماهیر شوروی بوده، جایگاه مهمی در ادبیات آکادمیک دارد.

از منظر حقوق بین‌الملل بشردوستانه نیز، استفاده از سلاحی که بدون تفکیک (میان نظامیان و غیرنظامیان)، هدف‌گیری دسته‌جمعی غیرنظامیان را رقم می‌زند و آثار آن تا نسل‌ها باقی می‌ماند، با اصول حقوقی پذیرفته‌شده امروز همخوانی ندارد.

هیروشیما و ناکازاکی به عنوان نمونه‌های تلخی در تاریخ ثبت شدند که نشان داد جنگ نه تنها در خطوط مقدم، بلکه درست در مرکز شهرها نیز می‌تواند رخ دهد.

دو بمب، صدها هزار زندگی

حتی افرادی که کیلومترها از مرکز انفجار بمب در هیروشیما فاصله داشتند، با سوختگی‌های شدید دست‌وپنجره نرم کردند.

بیمارستان‌ها، مدارس، اماکن عبادی و ساختمان‌های عمومی در این شهر ظرف چند ثانیه نابود شدند.

آثار و پیامدهای پرتوهای هسته‌ای نیز تا ده‌ها سال پس از حمله ادامه یافت.

ابتلا به سرطان افزایش یافت.

مشکلات حاد سلامتی در کودکان تازه‌متولدشده مشاهده شد.

هزاران نفر مجبور شدند با آسیب‌های روانی به زندگی خود ادامه دهند.

در ناکازاکی نیز وضعیت مشابهی رقم خورد.

دومین بمب اتمی در حالی فرو ریخته شد که هنوز شوک حمله نخست برطرف نشده بود.

به همین دلیل، بسیاری از مورخان ضرورت بمب دوم را نیز به‌طور مجزا زیر سؤال می‌برند.

شعار «دیگر هرگز» تا چه حد تحقق یافت؟

پس از هیروشیما، جهان پیمان‌های متعددی را برای محدودسازی سلاح‌های هسته‌ای به امضا رساند.

ابتکاراتی مانند معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT)، معاهده منع جامع آزمایش‌های هسته‌ای (CTBT) و معاهده منع سلاح‌های هسته‌ای که بعدها به تصویب رسید، با هدف عدم استفاده مجدد از بمب اتمی شکل گرفتند.

با این حال، در همین دوران، جهان شاهد جنگ‌های بزرگی از ویتنام تا عراق، از افغانستان تا سوریه و از یمن تا غزه بود که میلیون‌ها غیرنظامی را تحت تأثیر قرار داد.

روش‌ها تغییر کرد.

سلاح‌ها تغییر کرد.

اما تاوانی که غیرنظامیان پرداختند، تغییر نکرد.

غزه: بمب اتمی استفاده نشد، اما ابعاد ویرانی مورد بحث است

حملاتی که حدود سه سال است در غزه ادامه دارد، در گزارش‌های سازمان‌های بین‌المللی به عنوان یکی از شدیدترین بحران‌های بشردوستانه عصر جدید توصیف می‌شود.

بخش اعظم شهرها دچار خسارات سنگین شد.

مناطق مسکونی، بیمارستان‌ها، مدارس و زیرساخت‌های آب و برق به میزان زیادی تخریب شدند.

ده‌ها هزار خانواده بارها آواره و بی‌خانمان شدند.

نهادهای وابسته به سازمان ملل متحد بارها اعلام کردند که سیستم بهداشت و درمان در غزه به شدت فروپاشیده، دسترسی به آب آشامیدنی به سطوح بحرانی تنزل یافته و خطر قحطی به ابعاد جدی رسیده است.

طبق داده‌های مقامات فلسطینی، ده‌ها هزار غیرنظامی شهید و صدها هزار نفر زخمی یا معلول شدند.

این کارنامه، بحث‌ها پیرامون میزان عمل به تعهدات مربوط به حمایت از غیرنظامیان در جامعه بین‌المللی را نیز به همراه داشت.

چهره‌های متفاوت یک درد مشترک

هیروشیما و غزه به تمامی یکسان نیستند.

در یکی، تنها یک حمله هسته‌ای رخ داده است.

در دیگری اما، بمباران‌های شدید و متعارف در بازه‌ای طولانی مطرح است.

با این حال، نقاط مشترک قابل توجهی میان این دو نمونه به چشم می‌خورد.

در هر دو مورد، سنگین‌ترین تاوان را غیرنظامیان پرداختند.

کودکان، زنان و سالمندان، اگرچه هدف مستقیم جنگ نبودند، بیشترین آسیب را از پیامدهای آن دیدند.

بیمارستان‌ها از خدمت‌رسانی بازماندند.

مدارس تعطیل شدند.

بافت اجتماعی شهرها فروپاشید.

انسان‌ها نه تنها زندگی خود، بلکه آینده‌شان را نیز از دست دادند.

اصل حمایت از غیرنظامیان که از اصول بنیادین حقوق جنگ است، از طریق هر دو نمونه بار دیگر در افکار عمومی بین‌المللی مورد بحث قرار می‌گیرد.

مناقشات مربوط به استاندارد دوگانه

در سالگرد هیروشیما، رهبران جهان بر تهدیدی که سلاح‌های هسته‌ای برای بشریت ایجاد می‌کنند تاکید می‌ورزند.

در مراسم‌های یادبود، پیام‌های صلح داده می‌شود.

اما این پرسش بارها مطرح می‌شود که آیا در درگیری‌های جاری در مناطق مختلف جهان در همین دوران، حساسیت مشابهی جهت حمایت از غیرنظامیان نشان داده می‌شود یا خیر.

کارشناسان حقوق بین‌الملل تاکید می‌کنند که جرائم جنگی نباید بر اساس عامل جنایت، بلکه باید بر اساس ماهیت اقدام ارزیابی شوند.

سازمان‌های حقوق بشری نیز خواستار تحقیق مستقل درباره ادعاهای مربوط به هدف قرار دادن غیرنظامیان، آوارگی اجباری، تخریب زیرساخت‌های بهداشتی و ممانعت از دسترسی به نیازهای اولیه زندگی هستند.

به همین دلیل، آنچه در غزه می‌گذرد نه تنها یک درگیری منطقه‌ای، بلکه آزمونی جهانی برای کارکرد نظم حقوقی بین‌المللی تلقی می‌شود.

میراث واقعی هیروشیما

هیروشیما تنها یک فاجعه‌ رخ‌داده در گذشته نیست.

در عین حال، هشداری تاریخی است که نماد اوج ویرانگری جنگ به شمار می‌رود.

وجدان جهانی که ۸۱ سال پیش پدیدار شد، حول محور شعار «دیگر هرگز» شکل گرفت.

اما فراخوان‌ها مبنی بر اینکه این اصل نباید صرفاً برای سلاح‌های هسته‌ای، بلکه باید برای تمامی روش‌های جنگی که غیرنظامیان را به صورت دسته‌جمعی تحت تأثیر قرار می‌دهند معتبر باشد، هر سال با صدای بلندتری فریاد زده می‌شود.

۸۱ سال از فاجعه هیروشیما گذشت.

بشریت، بمب اتمی را به عنوان یکی از بزرگ‌ترین فاجعه‌های تاریخ در حافظه خود ثبت کرد.

اما اشکال تغییریافته جنگ‌ها، دوباره مخروبه شدن شهرها و باز هم پرداخت سنگین‌ترین تاوان توسط غیرنظامیان، انتقادها مبنی بر عدم به‌کارگیری کافی درس‌های آموخته‌شده از گذشته را تقویت می‌کند.

امروز هنگام یادبود هیروشیما، پرسش بنیادینی که باید مطرح شود تنها این نیست که «۸۱ سال پیش چه رخ داد؟»

پرسش اصلی این است:

آیا بشریت واقعاً از درد و رنج هیروشیما درس گرفته است یا اینکه با تغییر روش‌های جنگ، تاوانی که غیرنظامیان می‌پردازند بدون تغییر باقی مانده است؟ (ILKHA)