Avrupa'da yükselen sağ, yayılan İslam ve Müslümanlar
Bir dönem Endülüs’ten Balkanlar’a uzanan geniş bir coğrafyada ilim, sanat, felsefe ve mimariye yön veren Müslümanlar, bugün yükselen aşırı sağ, İslam düşmanlığı, kurumsal kısıtlamalar ve kimlik tartışmalarıyla karşı karşıya.
On milyonlarca kişilik nüfuslarıyla kıtanın en büyük inanç topluluklarından birini oluşturan Avrupa Müslümanları, tarihî birikimlerini, inanç özgürlüklerini ve eşit vatandaşlık haklarını korumak için mücadele veriyor.
Avrupa kıtası, İslam medeniyetinin tarih boyunca Batı dünyasıyla en yoğun etkileşime girdiği ilmî, kültürel ve siyasi merkezlerden biri oldu. İslam’ın İber Yarımadası ve Sicilya üzerinden kıtaya ulaşmasıyla başlayan süreç; medeniyet şehirlerinin kurulmasına, Avrupa Rönesansı’na zemin hazırlayan çeviri hareketlerine ve insanlık tarihine yön veren âlimlerin yetişmesine imkân tanıdı.
Ancak yüzyıllar boyunca Avrupa’nın güneyinde ve doğusunda medeniyet inşasında belirleyici rol oynayan Müslümanlar, 1492’de Endülüs’ün düşmesi ve ardından Osmanlı Devleti’nin Balkanlar’dan çekilmesiyle büyük bir tarihî kırılma yaşadı.
20’nci yüzyılın ikinci yarısında ise İkinci Dünya Savaşı sonrası Avrupa’nın yeniden inşası için başlatılan iş gücü göçleri, kıtadaki Müslüman varlığını yeni bir boyuta taşıdı. Bugün çoğunluğu ikinci, üçüncü ve dördüncü nesil Avrupa vatandaşı olan milyonlarca Müslüman; yükselen aşırı sağ siyaset, ibadet özgürlüğüne yönelik kısıtlamalar, eğitim ve istihdamdaki eşitsizlikler ile güvenlikçi politikaların gölgesinde varlık mücadelesi veriyor.
Endülüs’ten Balkanlar’a uzanan köklü medeniyet mirası

İslam’ın Avrupa kıtasıyla ilk kalıcı teması 711 yılında Tarık bin Ziyad komutasındaki ordunun İber Yarımadası’na geçmesiyle başladı. Yaklaşık sekiz asır süren Endülüs medeniyeti, Avrupa’nın karanlık çağ olarak adlandırılan döneminde kıtanın en parlak ilim ve kültür merkezine dönüştü.
Kurtuba, Gırnata ve İşbiliye gibi şehirlerde kurulan kütüphaneler, gözlemevleri ve tıp merkezleri, Batı dünyasının antik Yunan eserleriyle yeniden tanışmasını sağladı. İbn Rüşd, İbn Hazm, Zehrâvî ve İbn Arabi gibi şahsiyetler, felsefeden tıbba, hukuktan edebiyata kadar pek çok alanda Avrupa düşüncesini derinden etkiledi. Elhamra Sarayı ve Kurtuba Camii, bu estetik ve mimari birikimin günümüze ulaşan en önemli sembolleri arasında yer aldı.
Benzer bir kültürel ve ilmî etkileşim 9’uncu ve 11’inci yüzyıllar arasında Sicilya Adası’nda da yaşandı.
Kıtanın güneydoğusunda ise 14’üncü yüzyıldan itibaren Osmanlı Devleti’nin Balkanlar’a yerleşmesiyle birlikte yeni bir medeniyet havzası oluştu. Saraybosna, Üsküp, Mostar, Selanik ve Belgrad gibi şehirler; camileri, medreseleri, köprüleri ve vakıf eserleriyle çok kültürlü bir yaşamın merkezi haline geldi. Bu dönemde Balkanlar’da farklı inanç ve etnik grupların bir arada yaşama tecrübesi gelişti.
Endülüs’ün düşüşü ve Balkanlar’daki büyük tasfiye
Avrupa’daki Müslüman varlığının ilk büyük kırılma noktası, 1492 yılında Gırnata Emirliği’nin düşmesiyle Endülüs’ün sona ermesi oldu. "Reconquista" (Yeniden Fetih) sürecinin tamamlanmasıyla birlikte İber Yarımadası’ndaki Müslümanlar ve Yahudiler ağır baskılara maruz kaldı.
Engizisyon mahkemeleri aracılığıyla zorla din değiştirmeye tabi tutulan Müslümanlar, dinî kimliklerini gizlice korumaya çalışsalar da 1609 yılındaki kesin sürgün kararıyla topraklarından tamamen koparıldı. Yüzyıllar boyunca inşa edilen kütüphaneler yakıldı, camiler kiliseye çevrildi ve Endülüs’ün toplumsal hafızası silinmeye çalışıldı.
Kıtanın doğusunda ise 19’uncu yüzyılın sonları ile 20’nci yüzyılın başlarında Osmanlı Devleti’nin Balkanlar’daki hâkimiyetini kaybetmesi, bölgedeki Müslümanlar için ağır bir insani trajediye dönüştü.
1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı ve 1912-1913 Balkan Savaşları sırasında milyonlarca Müslüman yerinden edildi, kitlesel katliamlara maruz kaldı ve Anadolu’ya göç etmek zorunda bırakıldı. Balkanlar’da kalan Boşnak, Arnavut ve Türk toplulukları ise 20’nci yüzyıl boyunca asimilasyon politikaları ve siyasi baskılarla karşı karşıya kaldı.
Bu sürecin en ağır halkası, 1992-1995 Bosna Savaşı sırasında Avrupa’nın ortasında yaşanan ve 1995 Srebrenitsa Soykırımı ile zirveye ulaşan insanlık dramı oldu.
Savaş sonrası iş gücü göçü ve yeni bir toplumsal gerçeklik
Batı Avrupa’da modern dönemdeki Müslüman nüfusunun şekillenmesi, 1945 sonrası ekonomik dinamiklerle doğrudan bağlantılı olarak gelişti. İkinci Dünya Savaşı’ndan yıkımla çıkan Almanya, Fransa, İngiltere, Hollanda ve Belçika gibi ülkeler, sanayilerini yeniden ayağa kaldırmak için eski sömürgelerinden ve Akdeniz havzasından iş gücü talep etti.
Fransa’ya Cezayir, Fas ve Tunus’tan; İngiltere’ye Hindistan, Pakistan ve Bangladeş’ten; Almanya, Hollanda ve Belçika’ya ise Türkiye ve Fas’tan milyonlarca işçi göç etti.
Başlangıçta "misafir işçi" olarak görülen ve bir süre sonra ülkelerine dönecekleri varsayılan bu topluluklar, 1970’lerdeki aile birleşimi yasalarıyla birlikte Avrupa’da kalıcı hale geldi.
İlk nesil işçilerin fabrikalarda ve madenlerde kurduğu mütevazı mescitlerle başlayan kurumsallaşma süreci; zamanla dernekler, eğitim merkezleri, sivil toplum kuruluşları ve vakıflar aracılığıyla kurumsal bir yapıya kavuştu.
Avrupa’da İslamlaşma ve buna yönelik tepkiler!
Kıtadaki Müslüman nüfusun demografik artışı, cami ve İslami kurumların görünür hale gelmesi ile yerli Hristiyan Avrupalılar arasında İslam’a yönelen bireysel ihtida (din değiştirme) hareketleri, son yıllarda Batı kamuoyunda "Avrupa’nın İslamlaşması" tartışmalarını beraberinde getirdi.
Yaşlanan Avrupa nüfusuna karşılık genç Müslüman nüfusun dinamizmi ve kamusal alanda İslami kimliğin daha özgüvenli biçimde temsil edilmesi, özellikle muhafazakâr ve milliyetçi çevrelerde kültürel ve demografik bir endişe kaynağı olarak sunuluyor.
Bu durum, ana akım medyada ve siyaset sahnesinde Avrupa’nın "Yahudi-Hristiyan köklerinin" tehdit altında olduğu yönündeki söylemlerin yaygınlaşmasına zemin hazırladı. Almanya’da ortaya çıkan ve "Batı’nın İslamlaşmasına Karşı Vatansever Avrupalılar" anlamına gelen PEGIDA gibi ırkçı sokak hareketleri, bu tepkilerin en somut örgütlü yansımalarından biri oldu.
Benzer şekilde birçok Avrupa ülkesinde, Müslümanların doğal vatandaşlık hakları çerçevesinde talep ettiği cami inşaatları, helal gıda standartları ve dinî eğitim imkânları dahi "kültürel istila" veya "paralel toplum oluşturma" iddialarıyla hedef haline getiriliyor. Böylece Avrupa toplumlarının kendi içindeki sekülerleşme ve kimlik bunalımlarının faturası, kıtada görünürlüğü artan İslam varlığına kesilmeye çalışılıyor.

Üç farklı tecrübe: Fransa, Almanya ve Bosna Hersek
Avrupa’daki Müslüman toplulukların tarihsel kökenleri, hukuki statüleri ve karşılaştıkları sorunlar ülkeden ülkeye belirgin farklılıklar gösteriyor. Kıtanın Müslüman nüfus açısından en kritik üç merkezi olan Fransa, Almanya ve Bosna Hersek, bu çeşitliliğin ve mücadele alanlarının en net görüldüğü örnekleri oluşturuyor.
Batı Avrupa’nın en kalabalık Müslüman nüfusuna ev sahipliği yapan Fransa, sömürge geçmişi ile katı laiklik anlayışının kesişiminde şekillenen gerilimli bir tablo sunuyor. Çoğunluğu Mağrip kökenli olan yaklaşık 6 milyon Müslüman, kamusal alanda dinî görünürlüğü kısıtlayan yasalarla doğrudan karşı karşıya kalıyor. 2004 yılında okullarda başörtüsünün yasaklanmasıyla başlayan süreç, 2021’de kabul edilen ve kamuoyunda "Ayrılıkçılık Yasası" olarak bilinen düzenlemeyle camilerin, derneklerin ve eğitim kurumlarının sıkı devlet denetimine alınmasına kadar uzandı. Sosyal açıdan büyük şehirlerin çeperlerindeki banliyölere sıkışan genç nesiller, yüksek işsizlik ve polis şiddeti gibi yapısal sorunlarla mücadele ediyor.
Almanya ise 1960’lı yıllarda Türkiye ile imzalanan iş gücü anlaşmasıyla şekillenen ve bugün sayısı 5,5 milyonu aşan Müslüman nüfusuyla farklı bir kurumsal gelişim sergiliyor. Uzun yıllar kendisini bir "göç ülkesi" olarak tanımlamaktan kaçınan Almanya’da Müslümanlar, güçlü sivil toplum ağları ve çatı kuruluşları (DİTİB, IGMG, İslam Konseyi vb.) aracılığıyla örgütlendi. Ancak İslam’ın kiliselerle eşit "kamu tüzel kişiliği" statüsüne kavuşamamış olması, din dersleri ve kurumsal temsilde yapısal sorunları sürüyor. Son yıllarda aşırı sağcı Almanya için Alternatif (AfD) partisinin yükselişi ve Hanau gibi ırkçı terör saldırıları, Almanya’daki Müslümanların güvenlik kaygılarını da ciddi biçimde artırıyor.
Bosna Hersek ise göçmen kökenli Batı Avrupa topluluklarından tamamen farklı olarak, Avrupa’nın yerli ve kurucu Müslüman unsurunu temsil ediyor. Yüzyıllara dayanan Osmanlı mirası üzerinde yükselen Boşnak toplumu, 1992-1995 yılları arasında yaşanan soykırım ve yıkımın ardından imzalanan Dayton Barış Antlaşması’nın getirdiği karmaşık siyasi sistem içinde varlığını sürdürüyor. Ülkenin üçlü devlet yapısı ve etnik temelli bölünmüşlüğü, merkezi hükümetin işleyişini zorlaştırırken; Sırp entitesindeki ayrılıkçı söylemler, bölgedeki barış ve istikrarı sürekli tehdit altında tutuyor. Buna rağmen Bosna Hersek, kurumsallaşmış İslam Birliği (Riyaset) yapısı ve Avrupa ile İslam kimliğini sentezleyen kültürel dokusuyla kıta Müslümanları için sembolik bir önem taşıyor.

Avrupa İslam düşüncesine ve mücadelesine yön veren kurumlar ve şahsiyetler
Avrupa’daki Müslüman varlığı yalnızca demografik bir gerçeklik değil, aynı zamanda kıtanın entelektüel, siyasi ve kurumsal hayatına iz bırakan bir düşünce ve örgütlenme tarihini de barındırıyor.
Eğitim ve kurumsal yapılaşma alanında, 1537 yılında Saraybosna’da kurulan Gazi Hüsrev Bey Medresesi, kesintisiz eğitim geleneğiyle Avrupa’nın en köklü İslami ilim kurumlarından biri olarak öne çıkıyor. Modern dönemde ise Almanya’da Osnabrück, Münster ve Tübingen üniversiteleri bünyesinde açılan İslam İlahiyatı Merkezleri ile Fransa’daki Avrupa Beşeri Bilimler Enstitüsü (IESH), Avrupa şartlarında din görevlisi ve akademisyen yetiştirme çabalarının önemli duraklarını oluşturuyor.
Siyasi temsil noktasında, 1990 yılında Aliya İzzetbegoviç öncülüğünde kurulan Demokratik Eylem Partisi (SDA), Boşnak halkının bağımsızlık ve varoluş mücadelesinin siyasi merkezi haline geldi. Batı Avrupa’da ise Müslümanların ana akım partilerde dışlanması ve "İslamofobik" politikaların artması üzerine yeni siyasi arayışlar doğdu. Hollanda’da kurulan DENK Partisi, ayrımcılık karşıtı ve azınlık haklarını merkeze alan siyasetiyle parlamentoda temsil hakkı kazanırken; Almanya’da DAVA ve Fransa’da çeşitli yerel sivil hareketler, Müslüman seçmenin siyasi iradesini sandığa yansıtma girişimleri olarak dikkat çekti.
Entelektüel ve fikrî alanda ise İslam’ı Avrupa bağlamında yorumlayan ve Batı düşüncesiyle eleştirel bir diyalog kuran önemli isimler yetişti. Bosna’nın bilge lideri ve düşünürü Aliya İzzetbegoviç, "Doğu ve Batı Arasında İslam" adlı eseriyle hem Avrupa medeniyetine hem de İslam dünyasına yönelik derinlikli bir felsefi çerçeve sundu. İslam’ı kabul ettikten sonra Batı materyalizmini ve sömürgeciliğini içeriden eleştiren Fransız düşünür Roger Garaudy ile metafizik ve gelenek ekolünün öncüsü René Guénon (Abdülvâhid Yahyâ), Avrupa entelektüel çevrelerinde büyük yankı uyandırdı. Modern dönemde ise Tariq Ramadan, "Avrupalı Müslüman" kimliği kavramsallaştırmasıyla genç nesillerin hem dinî değerlerine bağlı kalıp hem de yaşadıkları toplumun aktif birer vatandaşı olabilecekleri fikrini teorik zemine taşıdı.
Aşırı sağın yükselişi ve kurumsallaşan İslam düşmanlığı
21’inci yüzyılın başından itibaren küresel güvenlik politikaları, ekonomik krizler ve düzensiz göç dalgaları, Avrupa’da Müslümanlara yönelik bakış açısını köklü biçimde değiştirdi.
Sözde güvenlikçi yaklaşımlar, Avrupa’daki Müslüman vatandaşların "entegrasyon sorunu" veya "güvenlik riski" ekseninde tartışılmasına yol açtı.
Günümüzde pek çok Avrupa ülkesinde ana akım siyaseti etkileyen aşırı sağ partiler, İslam karşıtlığını temel seçim stratejisi haline getirdi. "Büyük İkame" gibi komplo teorileri üzerinden Müslüman nüfusun Avrupa kimliğini tehdit ettiği yönündeki söylemler, toplumsal kutuplaşmayı derinleştirdi.
Bu iklimde camilere ve Müslümanlara ait iş yerlerine yönelik saldırılar artış gösterirken, birçok ülkede başörtüsü yasakları, minare inşasına getirilen engeller ve helal kesim kısıtlamaları gibi yasal düzenlemeler hayata geçirildi.
Eğitim, istihdam ve temsilde görünmeyen duvarlar
Avrupa Müslümanlarının karşı karşıya olduğu sorunlar yalnızca açık yasaklar ve nefret suçlarıyla sınırlı kalmıyor; günlük hayatın pek çok alanında görünmeyen yapısal engeller de varlığını sürdürüyor.
Avrupa Birliği Temel Haklar Ajansı (FRA) tarafından yayımlanan raporlar, Müslümanların iş başvurularında, konut kiralamada ve eğitim süreçlerinde sistematik ayrımcılığa maruz kaldığını ortaya koyuyor.
Benzer eğitim seviyesine sahip olmalarına rağmen Müslüman adayların, isimleri veya dinî görünürlükleri nedeniyle iş görüşmelerine çağrılma oranlarının diğer vatandaşlara kıyasla belirgin şekilde düşük kaldığı görülüyor. Özellikle başörtülü Müslüman kadınlar, kamu ve özel sektörde istihdama erişimde en ağır engellerle karşılaşan kesimi oluşturuyor.
Sosyoekonomik açıdan banliyölere sıkışan yaşam alanları ve fırsat eşitsizliği, genç nesillerin toplumsal hareketliliğini kısıtlarken, ülke parlamentolarında ve karar alma mekanizmalarında Müslümanların nüfus oranlarıyla uyumlu bir siyasi temsil elde etmelerini de zorlaştırıyor.
Anayasal haklar ve sivil toplum üzerinden yürütülen mücadele
Baskılar ve ayrımcılık karşısında Avrupa Müslümanları, pasif bir bekleyiş yerine bulundukları ülkelerin hukuk sistemleri içerisinde aktif bir hak mücadelesi yürütüyor.
Özellikle Avrupa’da doğup büyüyen ve yerel dillere, hukuk kültürüne hâkim olan yeni nesil akademisyenler, hukukçular, gazeteciler ve sivil toplum aktivistleri bu sürecin öncülüğünü üstleniyor.
İslam düşmanlığıyla mücadele platformları, insan hakları örgütleri ve meslek birlikleri; nefret suçlarını belgeleyerek hem ulusal mahkemelerde hem de Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) nezdinde hukuki mücadele veriyor.
Bunun yanında Müslüman sivil toplum kuruluşları, insani yardım faaliyetleri, çevre projeleri, eğitim bursları ve dinler arası diyalog çalışmalarıyla bulundukları toplumlara doğrudan katkı sunarak önyargıları kırmayı hedefliyor.
Fransa merkezli sokak olayları ve Müslüman topluluklara yansımaları
Son dönemde Fransa’da eğitim koşullarındaki yetersizlikler, hayat pahalılığı ve kamu hizmetlerindeki daralmaya tepki olarak lise ve üniversite öğrencilerinin öncülüğünde başlayan, ardından sendikaların katılımıyla Belçika, Almanya, İtalya ve İspanya gibi ülkelere yayılan geniş çaplı sokak olayları, Avrupa Müslümanlarının yaşadığı yapısal sorunları yeniden görünür kıldı.
Ekonomik darboğaz ve geleceksizlik kaygısının tetiklediği bu gösterilerde, kronik altyapı ve eğitim eksikliklerinin en yoğun hissedildiği banliyölerde yaşayan genç Müslümanlar da (aralarında Fransa Müslüman Öğrenciler Birliği gibi yapıların da bulunduğu kesimler) hak arayışıyla meydanlara çıktı. Ancak protestolar Avrupa’daki aşırı sağ siyaset çevreleri tarafından hızla göç ve İslam karşıtı bir zemine çekildi.
Sosyoekonomik ve sınıfsal bir tepki olarak doğan sokak hareketlerinin faturasının azınlıklara ve Müslüman gençlere kesilmeye çalışılması, halihazırda kırılgan olan toplumsal atmosferi daha da gerdi. Özellikle Fransa’nın banliyölerinde Müslümanları hedef alan ırkçı saldırılar ile devlet yetkililerinin "İslam düşmanlığını" tanımaktan kaçınan yaklaşımlarının gölgesinde ilerleyen bu süreç, ekonomik kriz dönemlerinde Avrupa Müslümanlarının nasıl kolaylıkla "günah keçisi" haline getirilebildiğini bir kez daha ortaya koydu.
Tarihî birikimden gelecek inşasına
Avrupa Müslümanlarının serüveni, kıta tarihinin ayrılmaz bir parçası olan parlak bir medeniyet geçmişinden, günümüzün karmaşık kimlik ve eşitlik mücadelelerine uzanan çok katmanlı bir süreci yansıtıyor.
Bir dönem Avrupa’ya bilimin, felsefenin ve estetiğin kapılarını açan bu birikimin mirasçıları, bugün kendi doğup büyüdükleri ülkelerde inançlarını özgürce yaşama, ayrımcılığa uğramama ve eşit vatandaş muamelesi görme taleplerini dile getiriyor.
1492’de Endülüs’ün kaybı, Balkanlar’daki trajediler ve 20’nci yüzyıldaki iş gücü göçleriyle şekillenen Müslüman topluluk, artık Avrupa’nın geçici bir misafiri değil, kalıcı ve asli bir unsurunu oluşturuyor.
Aşırı sağın yükselişi, ekonomik krizlerin tetiklediği toplumsal gerilimler ve kurumsal kısıtlamalar gelecek kaygılarını artırsa da eğitimli genç nüfusun artışı, sivil toplum bilinci ve hukuk zemininde verilen kararlı mücadele, Avrupa Müslümanlarının kıtanın geleceğindeki yerini belirleyecek en temel dinamikler olarak öne çıkıyor. (İLKHA)
YASAL UYARI: Yayınlanan yazılı haber, fotoğraf ve videonun tüm hakları İlke Haber Ajansı Basın Yayın San. Tic. A.Ş.'ye aittir. Hiçbir surette haber, fotoğraf ve videonun tamamı veya bir kısmı yazılı sözleşme yapılmadan veya abone olmadan kullanılamaz.
Trump, Putin ve Şi Cinping'in 19 Kasım'da Çin'in Shenzhen kentinde gerçekleştireceği üçlü görüşme, sıradan bir diplomatik zirvenin ötesinde izlenim oluşturuyor. Peki, masada neler var? Dünyayı yeniden mi paylaşıyorlar, yoksa yeni bir güç dengesi mi kuruluyor?
Bir dönem Hindistan alt kıtasında devletler kuran, ilim, kültür, sanat ve mimariye önemli katkılar sunan Müslümanlar, bugün yükselen Hindu milliyetçiliği, dinî baskılar, ekonomik eşitsizlikler ve siyasi temsil sorunlarıyla karşı karşıya.
Gazze Şeridi'nde işgal rejiminin ateşkes ihlalleri ve saldırıları devam ederken, uluslararası toplumun sessizliği tepkilere neden oluyor. Açlık, soğuk ve barınma kriziyle mücadele eden Filistinliler, bir yandan da bombardımanların hedefi oluyor.
ABD’de ara seçim yenilgisiyle Kongre’deki kontrolünü kaybeden Donald Trump, görev süresinin son iki yılına “topal ördek” olarak giriyor. Foreign Affairs’e göre iç politikada hareket alanı daralan Trump, siyasi mirasını kurtarmak için İran ve Küba’da askeri maceralara yönelebilir.